Ders AdıKodu Yerel KrediAKTS Ders (saat/hafta)Uygulama (saat/hafta)Laboratuar (saat/hafta)
OptimizasyonIST301135300
ÖnkoşullarYok
YarıyılGüz
Dersin Diliİngilizce, Türkçe
Dersin SeviyesiLisans
Dersin TürüZorunlu @ İstatistik Lisans Programı (%30 İngilizce)
Ders KategorisiTemel Meslek Dersleri
Dersin Veriliş ŞekliYüz yüze
Dersi Sunan Akademik Birimİstatistik Bölümü
Dersin KoordinatörüGülder Kemalbay
Dersi Veren(ler)Gülder Kemalbay
Asistan(lar)ı
Dersin AmacıBu dersin amacı, öğrencilerin gerçek yaşam problemlerini matematiksel olarak formüle edip çözebilmeleri için kuramsal bilgi ile pratik becerileri bütünleştirerek tek ve çok değişkenli kısıtlamasız/kısıtlı optimizasyon, konvekslik, optimallik koşulları, Lagrange çarpanları Slater koşulları, KKT teoremi, duyarlılık analizi gibi temel kavramları derinlemesine kavramalarına; doğrusal ve doğrusal olmayan programlama modellerini teoriye uygun biçimde kurup çözmelerine ve elde edilen çözümleri disiplinler arası alanlarda yorumlayıp raporlayabilmelerine yardımcı olmaktır
Dersin İçeriğiOptimizasyon problemlerinin sınıflandırılması; tek değişkenli kısıtlamasız optimizasyon; çok değişkenli kısıtlamasız optimizasyon; konveks küme ve konveks fonksiyonlar; konveks programlama problem; çok değişkenli kısıtlamalı optimizasyon.
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
  • Azimli, Abbas. Matematiksel Optimizasyon. Papatya Yayıncılık, 2011.
  • Beck, Amir. Introduction to Nonlinear Optimization: Theory, Algorithms, and Applications with Python and MATLAB. 2. baskı, SIAM, 2023.
  • Bazaraa, M. S., Sherali, Hanif D., ve Shetty, C. M. Nonlinear Programming: Theory and Algorithms. 3. baskı, John Wiley & Sons, 2013.
  • Örkcü, Hacı Hasan, Özsoy, Volkan Soner,Koçak, Emre. Yapay Zeka Temelli Optimizasyon Matlab ve Python Uygulamalarıyla. Seçkin Yayıncılık, 2024.
  • Winston, L. Wayne., Operations Research: Applications and Algorithms. 4. baskı, Thomson Learning, 2004.
  • Boyd, Stephen P.,Vandenberghe, Lieven. Convex Optimization. Cambridge University Press, 2009.
Opsiyonel Program BileşenleriYok

Ders Öğrenim Çıktıları

  1. Bu dersi başarı ile tamamlayan öğrenciler, Gerçek yaşam problemlerini doğrusal ve doğrusal olmayan programlama çerçevesinde modelleyebilecek; uygun çözüm yaklaşımını seçip sonuçları yorumlayabileceklerdir.
  2. Tek değişkenli kısıtlamasız optimizasyon problemlerini türev ve ikinci mertebe testlerini kullanarak analiz edip çözebileceklerdir.
  3. Çok değişkenli kısıtlamasız optimizasyon problemlerinde gradyan/Hessian temelli optimalite koşullarını uygulayarak çözüm üretebileceklerdir.
  4. Çok değişkenli eşitlik kısıtlamalı optimizasyon problemlerini Lagrange çarpanları yöntemiyle formüle ederek çözebileceklerdir.
  5. Çok değişkenli kısıtlamalı optimizasyon problemlerini KKT koşulları ile çözebilecek; elde edilen çözümleri farklı disiplinlerde raporlayıp yorumlayabileceklerdir.

Ders Öğrenim Çıktısı & Program Çıktısı Matrisi

DÖÇ-1DÖÇ-2DÖÇ-3DÖÇ-4DÖÇ-5
PÇ-155555
PÇ-2-----
PÇ-354445
PÇ-4-----
PÇ-554445
PÇ-6-----
PÇ-7-----
PÇ-8-----
PÇ-9-----
PÇ-10-----
PÇ-11-----

Haftalık Konular ve İlgili Ön Hazırlık Çalışmaları

HaftaKonularÖn Hazırlık
1Konu Anlatımı: Optimizasyona giriş; model türleri ve problem sınıflandırması,amaç fonksiyonu ve kısıt kavramı. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Gerçek yaşam probleminden amaç/kısıt çıkarımı (ör. üretim planlama). Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Disiplinlerarası kullanım (istatistik, veri bilimi, mühendislik).1. Optimizasyon kavramının gözden geçirilmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 7-11. 2. Optimizasyon problemlerinin tarihçesinin araştırılması. Kaynak: Ders Kitabı, 11-21.
2Konu Anlatımı: Tek değişkenli kısıtlamasız optimizasyon; türevsel optimalite fikri. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Bir değişkenli örneklerde kritik noktaların bulunması.1. Tek değişkenli fonksiyonlarda türev bilgisinin hatırlanması ve etkinleştirilmesi. 2. Tek değişkenli optimizasyon problem formülasyonuna ait bilgilerin okunması. Kaynak: Ders Kitabı, 23-26.
3Konu Anlatımı: Optimallik için 1. mertebe gerek koşullar: Fermat teoremi, Varlık teoremi, 2. mertebe gerek koşullar. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Kritik noktanın ve uç noktaların sistematik incelenmesi.1. Fermat Teoreminin incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 25-26. 2. Fermat Teoreminin tersinin doğru olmadığına ait örneklerin grafikler üzerinden incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı: 26-27.
4Konu Anlatımı: Kapalı Aralık Yöntemi, Optimallik için Yeter Koşullar. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Açık kutu probleminin kapalı aralık yöntemi ile çözümü. Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Yeter koşulların varsayımları.1. Kapalı Aralık Yönteminin incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 27-28. 2. Optimallik için yüksek mertebe yeter koşulların incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 29-31.
5Konu Anlatımı: Tek değişkenli konveks fonksiyonlar ve temel özellikler, Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Konvekslik testi (tanım/ikincil karakterizasyon). Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Neden “konvekslik” tercih edilir?1. Tek değişkenli konveks fonksiyonun tanımının hatırlanması ve etkinleştirilmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 32-33. 2. Tek değişkenli konveks fonksiyonların özellikleri. Kaynak: Ders Kitabı, 34-36.
6Konu Anlatımı: Çok değişkenli kısıtlamasız optimizasyon; gradyan vektör ve hessian matris tanımı. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Gradyan vektör ile kritik nokta analizi. Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Hessian matrisin önemi.1. Çok değişkenli fonksiyonun lokal ve global optimal noktalarının tanımı. Kaynak: Ders Kitabı, 42. 2. Çok değişkenli optimizasyonda Varlık Teoremi ve Fermat Teoreminin incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 43.
7Konu Anlatımı: İkinci mertebe gerek koşullar; optimallik için yeter koşullar, Hessian matrisin belirliliği, lokal optimum noktaların bulunması. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Belirlilik testleri ile lokal optimizasyon Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Lokal optimum.Matematiksel Optimizasyon, A. Azimli (Böl.3)
8Ara Sınav 1
9Konu Anlatımı: Çok değişkenli konveks analiz; Hessian matris belirliği, global optimum noktaların bulunması. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Belirlilik testleri global optimizasyon Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Konveksliğin önemi.1. .Konveks küme ve çok değişkenli konveks fonksiyon kavramlarının hatırlanması ve etkinleştirilmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 55. 2. Konveks fonksiyon ve Hessian matris ilişkisinin incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 55,56.
10Konu Anlatımı: Konveks kümeler ve konveksliği koruyan işlemler; konveks fonksiyonların pratikte uygulamaları. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Konveks fonksiyonlar hakkında örnekler. Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Konveksliğin korunumunun pratikte önemi.1. Afin küme ve konveks küme kavramlarının hatırlanması ve etkinleştirilmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 79-83. 2. Konveks kombinasyon tanımının incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı, 84.
11Konu Anlatımı: Çok değişkenli eşitlik kısıtlı optimizasyon; Lagrange Teoremi. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Basit bir eşitlik kısıtlı örneğin Lagrange formülasyonu. Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Lagrange çarpanlarının önemi.1. Lineer olmayan programlama probleminin genel yapısının incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı: 155. 2. Lagrange fonksiyonu ve Lagrange çarpanları kavramlarının incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı: 159.
12Konu Anlatımı: Lagrange Teoremi ve uygulamalar. Duyarlılık Analizi. Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): İki değişkenli örneklerde çözüm ve yorum. Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Lagrange çarpanları yorumu. 1. Lagrange çarpanları ile duyarlılık analizi bölümünün incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı:156-160 [1]; 666-671 [4].
13Konu Anlatımı: Konveks programlama problemi Slater Koşulu Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Konveks programlama probleminin yapısı Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Konveksliğin önemi.1. Konveks programlama probleminin genel yapısının incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı: 163. 2. Slater koşulunun incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı: 166-167.
14Konu Anlatımı: Çok değişkenli eşitsizlik kısıtlı optimizasyon, Kuhn-Tucker (KT) Teoremi Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Örnek üzerinde KT uygulamaları. Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): Kısıt türlerinin modelleme etkileri.1. Eşitsizlik kısıtı içeren problemler için KT koşullarının incelenmesi. Kaynak: 673-677 [4]. 2. KT koşullarının geometrik yorumlarının incelenmesi. Kaynak: 677-679 [4].
15Konu Anlatımı: Çok değişkenli eşitlik ve eşitsizlik kısıtlı optimizasyon, Karush-Kuhn-Tucker (KKT) Teoremi Sınıf-içi Uygulama (5 dk.): Bir uygulama senaryosunda KKT kontrol listesi. Sınıf-içi Tartışma (5 dk.): KKT koşullarının kontrolü.1. Eşitlik ve eşitsizlik kısıtı içeren problemler için KKT kuşullarının incelenmesi. Kaynak: Ders Kitabı: 155-170; 156-167 [2].
16Final

Değerlendirme Sistemi

EtkinliklerSayıKatkı Payı
Devam/Katılım
Laboratuar
Uygulama
Arazi Çalışması
Derse Özgü Staj
Küçük Sınavlar/Stüdyo Kritiği
Ödev
Sunum/Jüri
Projeler
Seminer/Workshop
Ara Sınavlar260
Final140
Dönem İçi Çalışmaların Başarı Notuna Katkısı
Final Sınavının Başarı Notuna Katkısı
TOPLAM100

AKTS İşyükü Tablosu

EtkinliklerSayıSüresi (Saat)Toplam İşyükü
Ders Saati143
Laboratuar
Uygulama
Arazi Çalışması
Sınıf Dışı Ders Çalışması143
Derse Özgü Staj
Ödev
Küçük Sınavlar/Stüdyo Kritiği
Projeler
Sunum / Seminer
Ara Sınavlar (Sınav Süresi + Sınav Hazırlık Süresi)216
Final (Sınav Süresi + Sınav Hazırlık Süresi)122
Toplam İşyükü :
Toplam İşyükü / 30(s) :
AKTS Kredisi :
Diğer NotlarYok